Parafia Św. Trójcy i MB Szkaplerznej w Ćmińsku

Bazylika Grobu Bożego w Miechowie

W IX wieku ziemia miechowska należała do państwa plemiennego Wiślan. Pod koniec X wieku tereny te podporządkowały się książętom piastowskim, stając się częścią państwa polskiego. W roku 1156 Jaksa (Jaxa) herbu Gryf powrócił z II wyprawy krzyżowej u boku Henryka Sandomierskiego (syna Bolesława Krzywoustego). Jako wotum dziękczynne za szczęśliwy powrót książę ufundował w roku 1163 w Miechowie niewielki kościół pod wezwaniem św. Katarzyny Aleksandryjskiej, w którym osadził sprowadzonych z Jerozolimy zakonników z Zakonu Kanoników Stróżów Grobu Chrystusowego. Zakonnicy - zwani "bożogrobcami" lub "miechowitami" - przywieźli ze sobą kilka worków ziemi z Góry Golgota, na której ukrzyżowano Chrystusa. Na tej ziemi zbudowano replikę Grobu Bożego w Jerozolimie.

Miechowski klasztor był pierwszym zgromadzeniem bożogrobców w Polsce i w Europie. Jego znaczenie szczególnie wzrosło po opanowaniu Jerozolimy przez innowierców. Z powodu braku możliwości pielgrzymek do Ziemii Świętej do Miechowskiego Grobu Bożego pielgrzymowali wierni z całej Europy. W XV wieku w większości krajów europejskich Zakon został zniesiony, a jego dobra przejęli kawalerowie maltańscy. Zgromadzenie w Miechowie rozwijało się i stało się centralnym konwentem Zakonu, w którym rezydował jego przełożony zwany proboszczem generalnym. W 1457 roku w Miechowie urodził się Maciej Karpiga, zwany Maciejem Miechowitą – ksiądz, lekarz, astrolog, historyk i geograf, wielokrotny rektor Akademii Krakowskiej, autor słynnego Traktatu o dwóch sarmacjach. W roku 1819 władze carskie dokonały kasaty zakonu i Miechów opuścili ostatni zakonnicy na czele z proboszczem kościoła Grobu Bożego i ostatnim prepozytem zakonu Tomaszem Nowiną-Nowińskim. 8 grudnia roku 1995 z inicjatywy władz generalnych Zakonu mianowano Kardynała Józefa Glempa Wielkim Przeorem i tym samym formalnie utworzono Zwierzchnictwo Bożogrobców w Polsce. Aktualnie Zakon Rycerski w Polsce liczy około 80 kawalerów i dam. Kościół w Miechowie, 10 kwietnia 1996 roku, do rangi Bazyliki Mniejszej podniósł Papież Jan Paweł II.

Kościół, który możemy dziś podziwiać w Miechowie zbudowany został w latach 1233 - 1293. Świątynia była przebudowywana na przełomie XIV i XV oraz w XVIII wieku. Murowana budowla wzniesiona jest w stylu gotyckim, z fragmentami romańskimi, a przebudowana w stylu późnobarokowym. Późnobarokowe jest również wnętrze oraz wyposażenie kościoła. Jest to trzynawowa bazylika z wyróżniającą się z bryły czworokątną wieżą od strony południowej. Wieża ma sześć kondygnacji. W dolnej części jest murowana z ciosów kamiennych, a w górnej z cegieł. Najwyższe piętro domurowano z materiału pochodzącego z kościoła romańskiego. Dawniej wieża pokryta była gotyckim czterospadowym dachem, a obecnie na jej szczycie znajduje się charakterystyczny kulisty hełm. Kula ta symbolizuje Ziemię. W październiku 2006 roku na hełmie ustawiono figurę Chrystusa Zmartwychwstałego. Dach kościoła pokryty jest miedzianą blachą, a na jego środku zamontowana jest barokowa wieżyczka z sygnaturką.

Kościół ma 25 m szerokości. Nawa główna - wysoka na 25 i długa na 50 m - ma kolebkowe sklepienie z lunetami i otwarta jest na nawy boczne arkadami filarowymi. Wielobocznie zamknięte prezbiterium ma podniesioną posadzkę oddzieloną od reszty nawy kamiennym progiem. W posadzce znajduje się płyta okuta miedzianą blachą, pod którą znajduje się wejście do podziemi kościoła (pochowani są tam miechowscy zakonnicy). Krypty grobowe łączą się z szeregiem korytarzy prowadzących pod kościołem, a także wychodzącym poza jego obręb. Ołtarz główny utrzymany jest w stylu rokokowo-klasycystycznym i składa się z trzech części. Na środkowej znajduje się płaskorzeźba przedstawiająca zmartwychwstanie Jezusa, który unosi się nad grobem w otoczeniu aniołków. Przy grobie przedstawiono postacie przerażonych strażników. Na bokach, pomiędzy kolumnami, stoją trzy niewiasty: Maria Magdalena, Maria - matki Jakuba i Salome oraz postać anioła. Górna część ołtarza przedstawia Boga Ojca adorowanego przez grupę aniołków. Bóg trzyma w ręku berło i wspiera się na ogromnej złotej kuli. Tabernakulum ołtarzowe wykonane jest w stylu rokoko i składa się z trzech płyt lustrzanych wypełnionych ornamentyką. Na zwieńczeniu umieszczono postacie świętych Grzegorza i Augustyna. W centralnej części, poniżej zwieńczenia jest Duch Święty w postaci gołębicy. Pod nim właściwe tabernakulum w kształcie świątyni z postaciami dwóch aniołów po bokach. Wzdłuż prezbiterium pod ścianami znajdują się dębowe stalle. Wiszą nad nimi dwa duże obrazy nawiązujące do historii zakonu Bożogrobców. Jeden przedstawia św. Makariusza, biskupa jerozolimskiego, a drugi scenę zezwolenia Żydom na budowę świątyni przez Juliana Apostatę. Przy ołtarzu stoi tron opacki wykonany w podobnym do stalli stylu. Prezbiterium od nawy oddziela łuk tęczowy, pod którym znajdują się dwa ustawione skośnie w stosunku do osi kościoła rokokowe ołtarze: św. Jakuba Apostoła Mniejszego (z lewej) i św. Augustyna (z prawej). W nawach bocznych – na wschodniej ścianie kościoła - znajdują się rokokowe ołtarze Matki Bożej oraz Świętego Krzyża. W kościele zobaczyć możemy kilka innych ołtarzy, m.in.: św. Piotra i Pawła, św. Jana Nepomucena, św. Józefa, św. Anny, św Barbary, czy św. Antoniego. Trudno zliczyć wszystkie rzeźby znajdujące się w kościele.

W wnętrzu świątyni - oprócz wspomnianych już obrazów nad stallami - warto zwrócić uwagę na obraz Chrystusa Ogrodnika obok ołtarza, dwa obrazy w przedsionku zakrystii (portrety proboszcza generalnego Tomasza Nowiny-Nowińskiego (1788-1819) oraz zasłużonego historyka i zakonnika miechowskiego zgromadzenia Bożogrobców Samuela Nakielskiego (1611-1652). W niszy pod chórem znajduje się fresk datowany na okres przed rokiem 1379. Przedstawia on Chrystusa ukrzyżowanego oraz trzy Marie stojące pod krzyżem. Obok stoi św. Jan i jakiś rycerz - prawdopodobnie Jaksa. Wyposażenie kościoła dopełnia rokokowa ambona datowana na rok 1777. Jej kosz obudowany jest płytami zdobionymi polichromią i złoconymi płaskorzeźbami: środkowa przedstawia "Chrystusa Dobrego Pasterza", prawa - "Wygnanie kupców ze świątyni", lewa - "Łódź Piotrową". Ambonę wieńczy postać anioła trzymającego "Tablice" mojżeszowe oraz postacie czterech Ewangelistów siedzących na rogach kosza.

Na piętrze przedsionka dodatkowego wejścia do kościoła od strony południowej, tzw. „babińca”, znajduje się biblioteka - dawny skarbiec klasztorny. Niestety na przestrzeni wieków michowski kościół był wielokrotnie grabiony i niszczony (w roku 1300 przez Rusinów, Tatarów i Węgrów, w roku 1345 przez króla czeskiego Jana Luksemburskiego; w latach 1379 i 1506 pożar strawił wszystkie kosztowności, sprzęty i aparaty kościelne) i do naszych czasów zachowała się zaledwie namiastka dawnego bogactwa i świetności klasztoru. Zabytki znajdujące się w dzisiejszym skarbcu pochodzą z okresu od XVI do XVIII wieku i znaczna ich część to unikaty na skalę światową. Znaleźć tu można bogato zdobione ornaty, mitry, pastorały i inne szczegóły strojów liturgicznych, monstrancje, kielichy, krzyże i relikwiarze (najcenniejszy wykonany jest ze srebra i ma kształt kaplicy Grobu Jerozolimskiego). Bibliotekę klasztorną liczącą ok 5 tys. cennych książek i rękopisów po kasacie klasztoru wywieziono do Rosji. Zbiory, które pozostały w Miechowie, w znacznej części strawione zostały przez pożar w 1839 roku.

Ścianę zachodnią świątyni zajmuje kolumnada, nad którą znajduje się chór muzyczny z monumentalnymi organami w stylu rokoko. Instrument zwieńczony jest figurą św. Cecylii w otoczeniu aniołków z instrumentami. Pod chórem znajduje się zajście do krużganków klasztornych. Umieszczono tu stacje drogi krzyżowej, której nabożeństwo w miechowskim sanktuarium odprawiane jest w każdy piątek przez cały rok. Krużganki otaczają kaplicę Grobu Bożego. Grób Chrystusa wzorowany na Grobie Pańskim w Jerozolimie to nieodłączny elementem kościołów wznoszonych przez Bożogrobców. Kaplica Grobu Bożego w Miechowie zbudowana została w czasie przebudowy kościoła i zakonu po pożarze w 1530 roku. Jest ona kwadratową budowlą nakrytą kopulastym sklepieniem z latarnią. Pod kopułą znajduje się właściwy Grób Chrystusa zbudowany na ziemi przywiezionej z Jerozolimy. Dla podniesienia autentyczności miejsca w zachodniej ścianie kaplicy został wmurowany kamień z grobu Chrystusa w Jerozolimie. Grób to prostokątny budyneczek o dwóch kondygnacjach. Dolna część zbudowana jest z ciosów kamiennych. Po jej lewej stronie znajduje się niskie wejście do komory grobowej, do której w Wielki Piątek wsuwa się figurę zmarłego Chrystusa. Górna część grobu – bogato zdobiona – jest z drewna i wykonana została prawdopodobnie w 2 połowie XVIII wieku. W krużgankach podziwiać można również kopię Całunu Turyńskiego.

Do zachodniej ściany kościoła przylega bryła klasztoru. Pierwotny budynek powstał w 2 połowie XII wieku. Jego odbudowa miała miejsce w latach 1384 - 1423 oraz w 1 połowie XVI i w XVII wieku. Południowa część klasztoru posiada dwie kondygnacje, natomiast pozostałe trzy. Po kasacie zakonu w 1819 roku budynki klasztorne uległy poważnej ruinie. Władze carskie przeznaczyły klasztorne pomieszczenia na urzędy, magazyny, mieszkania, a nawet salę kinową i teatralną. Część południowa do dziś jest zajmowane przez Sąd i Prokuraturę oraz Wydział Ksiąg Wieczystych. Na północny-wschód od kościoła znajduje się późnobarokowy, murowany, piętrowy, murowany budynek - dawny dom generała zakonu, tzw. “zamek”. Po kasacie zakonu „zamek” przez wiele lat pełnił funkcję plebanii. Są plany, aby utworzyć w „zamku” muzeum, gdzie udostępniona zostanie zwiedzającym część zawartości skarbca. Na przeszkodzie tym zamysłom stoją jednak względy finansowe.

 

Opracowano na podstawie: